Een van de boeiendste, intensiefste en vaak ook moeilijkste periodes uit een mensenleven is de tijd kort voor het sterven. Met onderstaande tekst wil ik u deelgenoot maken van mijn standpunt hierover, en aanmoedigen zelf nog eens na te denken over uw eigen 'wensen' rond het levenseinde, ook al is dat wellicht nog niet in het verschiet.

Ik leef en werk vanuit de overtuiging dat de mens een geestelijk wezen is, dat tijdelijk op aarde verblijft om ervaringen op te doen en ontmoetingen te hebben. Ik 'weet' dat we nog maar een klein deel van de enorme wijsheid waarin we zijn ingebed, kunnen doorzien. Daarom denk ik dat wij mensen (nog) niet in staat zijn werkelijk te beoordelen wanneer een leven voltooid of zinloos is. Zolang een hart blijft kloppen wil iets in deze mens (blijkbaar) blijven leven. Voor dat 'geheim' heb ik groot respect.

Over euthanasie
In situaties waarin sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden, is euthanasie is toegestaan. De term uitzichtloos heb ik in dit verband nooit goed begrepen. Persoonlijk ben ik ervan overtuigd dat we altijd kunnen uitzien naar een leven-na-dit-leven. Maar ook wie dat niet zo ervaart, weet dat er hoe dan ook een einde komt aan dit leven en dus aan het lijden.
Over ondraaglijkheid het volgende. Steeds meer respect krijg ik voor wat mensen kunnen verdragen - en beslist niet alleen op hun sterfbed. Voor een voldongen feit geplaatst zijn mensen in staat en bereid omstandigheden te hanteren die ze voordien als ondraaglijk zouden betitelen. Vaak is het voor omstanders veel moeilijker om te zien dat een stervende blijkbaar ook de allerlaatste druppels uit het leven wil persen.

Als iemand erg worstelt in de laatste fase van zijn leven, ga ik ervan uit dat er nog iets is dat hem (onbewust) weerhoudt het leven los te laten. Ik probeer dan te zoeken naar wat hem tegenhoudt in plaats van hem te 'dwingen' nu te sterven.
Het is nog niet zo heel lang dat in de geneeskunde aan dit aspect ('de kunst van het sterven') meer aandacht wordt besteed. De laatste tijd zijn er gelukkig goede cursussen palliatieve zorg. Deze zorg betekent niet alleen goede pijnbestrijding, maar bijvoorbeeld ook verlichting van angst, onrust en benauwdheid, en zorg voor de ziel. Uitleg over wat er te verwachten is (vergelijkbaar met het voorbereiden op een bevalling) hoort daar zeker bij.
In extreme situaties zijn is er de mogelijkheid het lijden te verzachten door de stervende in een slaaptoestand te brengen (palliatieve sedatie), waarbij hij dan toch de gelegenheid krijgt werkelijk op zijn tijd te 'gaan'.
Ik heb ervoor gekozen me steeds meer te bekwamen in deze palliatieve zorg (o.a. door deel te nemen aan een intervisiegroep met dit thema), en ik voel me niet in staat om euthanasie toe te passen.

Levensverlenging
Het kunstmatig verlengen van het leven is een ander vraagstuk. Belangrijk vind ik om nooit klakkeloos in te gaan op een behandeladvies van welke arts dan ook. Soms dient zich echter plotseling de situatie aan dat b.v. alleen reanimatie (hartmassage) of kunstmatige beademing een leven kan redden. Helaas is vaak pas achteraf duidelijk of daarmee het lijden slechts gerekt werd of dat er werkelijk een nieuwe levensfase kon intreden.
Aan de familie of aan de huisarts kan gevraagd worden of de patient ooit heeft aangegeven of hij met alle mogelijke middelen in leven gehouden wil worden. Daarbij kan het veel uitmaken, of zo'n uitspraak jaren oud of recent is, en ook of deze zwart op wit staat. Er zijn natuurlijk ook mensen die er op vertrouwen dat niets 'zomaar' gebeurt, en die daarom niets van te voren willen vastleggen. Ook dan is het echter goed dat anderen dat weten.

Laat het weten
- Probeer af en toe het levenseinde met uw naasten te bespreken, hoe aarzelend ook.
-Heeft of overweegt u een euthanasie-verklaring, realiseert u zich dan dat ik u naar een andere arts zal verwijzen indien euthanasie werkelijk aan de orde komt.
-De Zorgverklaring kan een goed alternatief zijn voor wie geen euthanasie wil, maar wel o.a. levensrekkende behandeling wil voorkomen.
-Schriftelijke verklaringen dienen af en toe opnieuw ondertekend te worden.
-Laat mij uw eventuele 'wensen' weten, liefst schriftelijk. Ik neem dat dan op in uw dossier.

Samen
De arts en familie hoeven niet alleen te staan in deze periode. Dankzij de samenwerking binnen de Helianth kunnen we voor de stervende en zijn naasten veel betekenen. De therapeuten komen daarvoor graag aan huis. Samen met verpleegkundigen en vrijwilligers Terminale Thuiszorg is het heel vaak mogelijk de stervende in zijn eigen omgeving te blijven verzorgen.
Ook kan er gekozen worden voor een bijna-thuis omgeving in een hospice zoals De Vier Vogels. Een aantal van de medewerkers van dit hospice hebben zich verenigd in het Centrum voor Inspiratie, en kunnen eveneens aan huis behandelen.
Tenslotte wijs ik u graag op De Vruchtenburg (begeleiding van mensen met kanker) en Weerschijn (praktijk voor afscheidsbegeleiding en rouwverwerking).
Boeken over dit onderwerp zijn er vele. Mij heeft o.a. geïnspireerd:
Jasper Enklaar - Terminus : Dr. Ben Zylicz en de kunst van het sterven. Uitg. Plataan
Marie de Hennezel - De intieme dood. Uitg. Altamira-Becht
Uit de serie Gezichtspunten: Stervensbegeleiding, voor 6 euro verkrijgbaar bij de assistente.